NEDENİ

Kabakulak virüse bağlı bir hastalıktır. Bu virüs kökenli enfeksiyonun en belir­gin patolojik görünümü, tükürük bezle­rinin ileri derecede şişmesidir. Bu du­rum belirli bir baskıya ve ağnya neden olur. Enfeksiyonun yayıldığı bezin tamamı kanla dolar, tükürük bezlerini çevreleyen kapsülde küçük kanamalar ortaya çıkar. Asinüslerin (salgıbezini oluşturan küçük loblar) hücrelerinde değişik düzeylerde doku Ölümü (nek­roz) gelişir. Bu arada tükürük kanalları­nın çeperleri kalınlaşmıştır. Hastalık at­latıldıktan sonra, asinüs hücreleri ken­dilerini yeniler ve bozulmuş olan tükü­rük bezleri normale döner.

NASIL BULAŞIR?

Kabakulak virüsünün kökeni insandır ve hastalık kolay bulaşır. Çünkü kesin tanıya varmayı sağlayan en belirgin özellik olan şişliğin ortaya çıkmasından önce de hastalık başkalarına geçebilir. Bulaştırıcılık süresi, hastalığın klinik olarak başlamasının bir hafta öncesin­den şişliğin kaybolmasına değin geçen zamandır.
Konuşma, öksürük ve aksırıkla çı­kan tükürük damlacıkları ve hastanın tükürüğünün bulaştığı nesneler virüs ta­neciklerinin yayılmasını sağlar. Virüs vücuda ağız burun ve göz yoluyla girer ve kan aracılığıyla yayılır.

YAYILMA

Kabakulak en çok 5-10 yaş arasındaki çocuklarda görülür. Ama daha çok er­keklerde 20 yaş dolayında da ortaya çı­kabilir. Genellikle, hastanın içinde ya­şadığı toplulukta yerel salgınlar halinde ortaya çıkar. En çok kış aylarında görü­lür.

BELİRTİLERİ

Kabakulağın kuluçka dönemi 10 ile 20 gün arasında değişir. Hastalık başlangıç evresinde özgül belirtiler göstermez; genel kırıklık, hafif ateş, isteksizlik, bu­lantı ve 1-2 gün süren ürpermeyle baş­lar. İlk özgül belirti kulakaltı tükürük bezi bölgesinin ağrılı şişmesidir. Baş­langıçta işitme yolunun önünde ortaya çıkan şişlik daha sonra çeneye kadar tüm bu bölgeye yayılır; hastalığın kaba­kulak olarak adlandırılmasına neden olan görünüm ortaya çıkar. İlgili kasla­rın kasılması nedeniyle çiğneme güçle­şir. Şişlik önce tek yanda başlar, daha sonra 1-2 gün içinde öbür yandaki beze de yayılır. Kabakulak olgularının yüzde 30-40′ında hastalık belirti vermeden ge-Çİrilir

GİDİŞİ

Hastalığın gidişi oldukça hızlıdır. 10-12 gün içinde şişlik hafifler ve ortadan kal­kar; genel durum oldukça iyidir. İlk günlerdeki kulak ve baş ağrıları geçtik­ten sonra, hastanın özel bir şikâyeti kal­maz. Ama kabakulak her zaman ılımlı bir hastalık değildir. Bazen tabloyu ağırlaştıran komplikasyonlar ortaya çı­kar. Virüs kulakaltı tükürük bezinin ya­nı sıra dilaltı ve çene altındaki tükürük bezlerine de yerleşebilir. Bu noktaya kadar tehlikeli bir durum söz konusu değildir. Çünkü hastalık bu bezlerin şiş-mesiyle sınırlı kalır ve daha sonra iyile­şir. Ama virüsün cinsel organlara yer­leşmesi, özellikle erkeklerde erbezi ilti­habına yol açması hastalığın gidişini ağırlaştırır. Yükselen ateşle birlikte ür-perme başlar, iltihaplı erbezi çok ağrılı­dır ve normalin iki ya da üç katı kadar büyür. Ama çok az olguda erbezi iltiha­bı kalıntısı olarak erbezi körelmesi, bu­na bağlı eşey hücrelerinin ölümü ve kı­sırlık ortaya çıkar. Hastalık genellikle erbezlerinin yalnızca birini etkilediği için ciddi sonuçlara yol açmaz. Bu komplikasyona ergenlik öncesi erkek çocuklarda çok seyrek rastlanır. Bazen, özellikle kabakulağın başlangıç evre­sinde, ateş 39°C-40°C’ye yükselir; baş dönmesi ve baş ağrısı görülür. Çocuk başını arkaya doğru hareketsiz bir bi­çimde tutar. Bunlar sinirsel yapılarda, yani beyin-beyin zarında iltihaplanma işaretleridir. Bu hastalık iyi huylu bi­çimlerde de belli oranlarda hep vardır ve başlangıçta baş ağrısıyla kendini bel­li eder. Seyrek olarak ağır biçimde orta­ya çıkan beyin-beyin zarı iltihabı hızla ve tam olarak iyileşir, hiçbir iz bırak­maz.

TEDAVİ

Olguların çoğunda, hastalar iyi bir uyum gösterdiği için kabakulak Özel bir tedavi gerektirmez. Belirtiler belirgin hale geldiğinde, tedavi önlemleri ağrıyı, ateşi ve genel kırıklığı hafifletmeye yö­neliktir. Virüs kökenli bir enfeksiyon olduğu için verilebilecek belirli bir ilaç yoktur. Kabakulağın olası komplikasyonlannın tedavisi de şikâyetlerin gide­rilmesine yöneliktir. Ateş sürdüğü süre­ce sıcak ve iyi havalanan bir odada din­lenmek gerekir. Sıvı ve yumuşak gıda­lar alınarak çiğneme hareketleri önle­nir.

KORUNMA

Kulakaltı tükürük bezi şiş olduğu süre­ce (en az 9-10 gün süreyle) bulaşma olasılığı vardır. Kabakulağa karşı koru­ma sağlayan gammaglobülin enjeksi­yonları ile sağlanan koruyucu tedavi, hastalığı hafifletmede ve salgının yayıl­masını önlemede yararlıdır. Günümüz­de aşılama yoluyla etkili bir koruma mümkündür; bunun için hastalık yapıcı gücü hafifletilmiş bir virüs aşısı kulla­nılır. Aşı, bir yaşından büyük çocuklara derialtı yoluyla tek bir doz verilerek uy­gulanır. Bağışıklık 12 gün sonra yerle­şir ve kalıcıdır.

KABAKULAK-MUMPS-EPİDEMİK PAROTİT: Kabakulak virüs kaynaklı, aniden gelişen, tükürük bezlerini, genellikle “Parotis”adlı tükürük bezini tutan bir bulaşıcı hustalıklır. Hastalığın etkeni KNA grubundan “Puranıiksovirüs” ailesinden bir virüstür. Kabakulak hastalığı yulnv/. insanlarda görülür. Kabakulak virüsü vücudun solunum yollarından girer. 15-21 gün süreni kuluçka devrinde virüs üst solunum yollarında ve boyundaki lenf bezlerinde çoğalır. Virüs buradan kana karışarak öteki organlara ulaşır. Virüsler kan yoluyla tükürük bezlerine, testis ya da ovaryuma, pankreasa, memeye, tiroit bezine, böbreklere, karaciğere, kalbe, beyin zarlarına ve kafa sinirlerine ulaşır.Virüsün tükürük bezlerine eğilimi fazladır. Özellikle kulağın hemen önüne yerleşen parotis adlı tükürük bezinin iltihaplanıp şişmesi, hastalığa kabakulak adının verilmesine neden olur. Parotis iltihabı (parotit) genellikle aniden gelişir. Bundan önce halsizlik, titreme, ateş, iştahsızlık, boğaz ağrısı ve kulağın önüne rastlayan bir bölgede ağrı gibi belirtiler gelişebilir. Hastalığın seyri sırasında testislerin iltihaplanması (orşit), pankreas iltihaplanması (pankreatit), miokardit hepatit Kabakulak hastalığında çocuğun şişmiş olan tükürük bezleri.(karaciğer iltihaplanması), eklem iltihapları gibi bozukluklar da gelişebilir, 1 yaşın üstündeki erkeklerin % 20-35′inde orşit gelişebilir. Ancak bu vakaların çok az bir bölümünde kısırlık gelişmektedir. Hastalığın özel bir tedavisi yoktur. Hastanın yorulmaması ve yatak istirahati yapması gerekir. Kabakulak görüldükten sonra 24 saat içinde hastalara kabakulak için özel immün globulin zerk edilmesi, orşit gelişme oranında azalmaya yol açar.

KABAKULAK ORŞİTİ:

Testislerin iltihaplanmasına ‘Orşit’ denir. Kabakulak hastalığının seyri sırasında, kabakulağa bağlı bir komplikasyon olarak orşit gelişebilir. Ergenlikten önce geçirilen kabakulaklarda orşit gelişme riski hemen hemen yok gibidir. Buna karşılık erişkin kimseler kabakulak geçirdiklerinde % 25 sıklıkta kabakulak orşiti komplikasyonunun doğma riski vardır. Kabakulağa bağlı olarak iki taraflı orşit gelişmesi durumunda hastada kalıcı bir bozukluk olarak kısırlık gelişebilir. Ancak iki taraflı olması enderdir.

Kabakulak orşiti, kabakulağın 6 – 10′uncu gününde ortaya çıkar. Testislerin sıcaklığı yükselir ve şişerler. Testislere hafif dokunmayla bile ağrı ortaya çıkar. Bazı vakalarda ise testislerde ağrı kendiliğinden zaten vardır. Hastalığın tedavisinde, yatak istirahati, östrojen hormonu, kortizol, antibiyotikler ve immünglobulinlerden yararlanılmaktadır.

Hastalık iyileştikten sonra kalıcı bağışıklık gelişir mi?

Kabakulak genellikle çok uzun süren bir bağışıklık bırakır; bu nedenle aynı kişinin bu hastalığa iki kere yakalanması çok seyrek görülür

ORTAKULAK İLTİHABI
İşitme organının kulak zarıyla içku-lak arasındaki bölümünde görülen en­feksiyonlara ortakulak iltihabı denir.
Bütün öbür enfeksiyon hastalıkları gibi orta kulak iltihabının da akut ve kronik, yani tam olarak iyileşmeyip be­lirli aralıklarla yineleyen biçimleri var­dır.
AKUT ORTA KUL AK İLTİHABI
Akut ortakulak iltihabı genç yaşlarda sık görülen bir hastalıktır. Yaş ilerle­dikçe görülme sıklığı azalır. Bebek ve çocuklar arasında çok yaygındır, eriş­kinlerde daha az görülür, yaşlılarda ise hemen hiç görülmez. Ortakulak iltihabı temelde östaki borusu yoluyla gelişir. Yutağın burun bölümünü, yani burun boşluğunu ortakulağa bağlayan östaki borusu bebeklerde, erişkinlerdekinden daha kısa ve geniştir. Bu nedenle de yu­tak arka duvarındaki geniz bademciği iltihabı gibi iltihaplanr- kolayca kulağa geçmesine yol açar. Erişkinlerde ise şiddetli soğuk algınlıkları, özellikle de farenjitle birlikte görüldüğünde östaki borusu yoluyla ortakulak iltihabı yapa­bilir. Bununla birlikte ortakulak iltihabın­da tek enfeksiyon yolu bu değildir. Akut ortakulak iltihabı grip, kızıl gibi bir enfeksiyon hastalığı sırasında geli­şebilir. Ender olarak da kulak zarını yır­tan yaralanmalardan sonra ortaya çıkar.

Akut ortakulak iltihabı başlangıçta iki önemli belirti verir; bunlar kulak ağ­rısı ve işitme yeteneğinde azalmadır. Doğal olarak her iki belirtinin de şidde­ti olgudan olguya değişir. Kulaktaki en­feksiyonun etkenine ve yayılımına bağ­lı olarak bu temel belirtilere ateş, baş ağrısı, baş dönmesi, kulakta sürekli uğultu gibi başka belirtiler de eşlik ede­bilir
Hastalığın Klinik Biçimleri
Akut nezleli ortakulak iltihabı – Östa­ki borusu nezlesi olarak da bilinir ve hastalığın en hafif biçimidir. Ortakulak boşluğunda mukus (sümük) ya da se-rumlu-mukus yapısında bol miktarda sıvı birikmesiyle ortaya çıkar. Bu sıvı daha sonra çevre dokularca emilerek kendiliğinden ve iz bırakmadan kaybo­lur.
Akut irinli ortakulak iltihabı – Özel­likle komplikasyonlan nedeniyle orta­kulak iltihabının en ağır biçimi olarak kabul edilir. Başlıca nedeni burun en­feksiyonlarıdır. Burundan östaki borusu yoluyla ortakulağa geçerek iltihaba ne­den olan bakteriler, nezleli ortakulak il­tihabı etkenlerinden farklıdır. İrinli or­takulak iltihabı stafilokok, streptokok, pnömokok gibi irin yapıcı bakterilere bağlı olarak ortaya çıkar.
Hastalığın irinli biçiminde, nezleli biçiminden farklı olarak ortakulak boş­luğunda irin birikir. Bu irin komşu ya­pılara yayılabilir. Ayrıca kulak zarına bası yaparak zann bombeleşmesine ne­den olabilir.
Tedavi
Akut nezleli ortakulak iltihabı – He­men her zaman burun enfeksiyonların­dan kaynaklandığından öncelikle altta yatan birincil enfeksiyon tedavi edilme­lidir. Kulağa uygulanan bazı maddeler­le buradaki sıvı birikimine bağlı tıka­nıklık açılır ve ağrı kesilir. Ayrıca ge­nel etkili iltihap basüncı İlaçlar da kul­lanılabilir. Bu tip ortakulak iltihabı uy­gun tedaviyle tam olarak iyileşir, ama önemsenmezse kronikleşir ve irinli İlti­haba dönüşebilir.
Akut irinli ortakulak iltihabı – İrin oluşturucu bakterilerin duyarlı olduğu antibiyotiklerle yüksek dozda tedavi uygulanır. Aynca yerel olarak dezen­fekte edici ya da antibiyotik içerikli ilaçlar kullanılır. Bu atada ortakulak il­tihabım hazırlayan üst solunum yolu enfeksiyonun da tedavi edilmesi gere­kir.
Bazı olgularda irinin ortakulakta ya­rattığı basınçla kulak zan delinir ve irin kulak dışına akar. Bazı olgularda ise ağ-nyı azaltmak ve özellikle irinin başka bölgelere yayılmasını önlemek için ku­lak zan cerrahi olarak delinir ve irin bo­şaltılır. Basit bir cerrahi girişim olan bu işleme “parasentez” denir. Erişkinlerde yerel, çocuk ve bebeklerde genel anes­tezi altında yapılan parasentez kulak za-nnın kendiliğinden, düzensiz olarak ve duyarlı bölgelerinden delinmesini önler. Akut irinli ortakulak iltihaplan ne yazık ki genellikle kronikleşir. Kulak zarındaki delik kalıcıdır ve her soğuk algınlı­ğında hastalık alevlenerek irinli akıntı­ya yol açar.
Hastalığın kronikleşmenin dışındaki başlıca komplikasyonlan arasında mas-toidit (kulağın arkasındaki mastoit çı­kıntının iltihabı), içkulak iltihabı, me­nenjit ve kanda bakteri üremesidir (sep­tisemi).
Bu nedenle özellikle bebeklerde ilti­haplı kulak hastalıkları, ilk belirti verdi­ği anda dikkatle ele alınmalı ve doğru tedavi edilmelidir. Ağrının kaybolması gibi geçici rahatlama sağlayan, ama irinli iltihap odağına karşı etkisiz kalan ne olduğu belirsiz tedavilerden kesinlik­le kaçınmak gerekir.

KRONİK ORTAKULAK İLTİHABI
Ortakulak iltihabında iyileşme gecikti­ğinde ya da iyileşen ortakulak iltihabı yeniden alevlendiğinde hastalık kronik­leşmeye başlamıştır. Kronik ortakulak iltihabı kendi haline bırakıldığında geri­leme dönemleri görülse bile hiçbir za­man iyileşmez ve gittikçe daha da kötü-leşir.
Kronik ortakulak iltihabı, genellikle kulak zarının delinmesiyle sonuçlanan akut irinli ortakulak iltihabının bir komplikasyonudur. îrin tüm ortakulağa yayılarak kemik iltihabına yol açabilir. İltihap sürekli etkindir ve arada akut alevlenmeler gösterir.
Nedenleri
Akut ortakulak iltihabını kronikleştiren en Önemli neden yetersiz ya da yanda kesilen antibiyotik tedavisidir. Bilindiği gibi düşük dozlarda uygulanan antibiyotikler bakterilerde direnç gelişmesine neden olur, yani bakteri antibiyotiğe karşı duyarsız hale gelir.
Belirtileri
Kronik ortakulak iltihabının en sık gö­rülen ve hastayı hekime başvurmaya zorlayan belirtisi, irinli kulak akıntısı-dır. Miktan zamanla artıp azalabilen akıntı, krem kıvamında, beyaz-sarı renkli ve genellikle kötü kokuludur. Mukozada kanlanma ve buna bağh şiş­me görülen alevlenme dönemleri dışın­da ağrı yoktur. Ama işitme yeteneği be­lirgin biçimde azalır. Sağırlaşma dışın­da sık görülen bir belirti de kulakta uğultudur.
Tedavi
Kronik irinli ortakulak iltihabı değişik biçimlerde gelişebildiğinden uygula­nacak tedavi de olgudan olguya değişebilir. Ama tedavide temel ilke, ku­lak hastalığının beyin zarı iltihabına ya da septisemiye yol açmasını önle­mektir.
Koruyucu tedavi – Hastalığın Özellikle alevlenme dönemlerinde antibiyotik kullanılmasına dayanır. Kulak damlaları biçiminde yerel ya da genel olarak uygulanan antibiyotikler irindeki bakte­rileri öldürmeye yöneliktir.
Köklü tedavi – Cerrahi girişime daya­nır. Kulak zarı boşluğu ile komşu boş­lukların içi boşaltılarak tek bir kemik boşluğu yaratılır. Dış ortamla bağlantılı olan bu boşluğun duvarları iltihaplı do­kulardan arındırılarak sağlıklı hale geti­rilir. Böylece dış ortamla bağlantılı, du-varlan sağlıklı bir boşluk oluşturulur. Amaç ortakulak boşluğu ile kemiklerde bütün olası iltihap odaklarım yok et­mek, aynca dökülen dışkulak ve orta­kulak epitelinin yığılmasıyla oluşan kistleri (kolesteatom) kesin biçimde ön­lemektir.

BAKTERİLERE BAĞLI ORTA KULAK İLTİHABI:

Bakterilere bağlı olarak gelişen orta kulak iltihapları özellikle 0-7 yaş arası çocuklarda sık görülmektedir. Hastehk sıklık bakımından doruk noktasına 2. yaş dolaylarında ulaşmaktadır. Sosyoekonomik yönden geri olan çevrelerde daha sık görülmektedir. Orta kulak iltihabının bu çeşidi sıklıkla burun ve/veya boğaz iltihaplarına eklenmekle birlikte, özellikle kızamık ve kızıl hastalıklarının seyri sırasında da gelişebilmektedir.

Burun ve/veya boğazdaki, bakterilere bağlı iltihabın nazofarinkse (yutağın üst bölümü) ulaşmasıyla buraya açılan östaki kanalı da olaya katılır. Östakideki iltihap bu kanalın tıkanmasına neden olur. Östaki tıkanmasıysa orta kulağın bakterilere karşı direncini kırar. Böylece burun, boğaz ve/veya nazofarinksteki bakteriler orta kulağa doğru kolayca yayılırlar. Vakaların % 40-50’sinde etken olarak “Beta-hemolitik streptokok” adlı bakterilere rastlanmaktadır. Bundan başka stafilokok, pnömokok ve streptokokus viridans adlı bakterilere de rastlanabilinmekte-dir. Sık görülen etkenlerden biri de “Stafiloko-kus aureus”tur ve giderek daha çok yaygınlaşmaktadır.

Ortakulağın bakterilere bağlı iltihabı: 1) İltihap 2) Cerahatlanma 3) Komplikasyon ve 4) iyileşme olmak üzere dört dönem gösterebilir, tik dönem olan “iltihap” döneminde östaki kanalı tıkanıklığı ve buna bağlı belirtiler gelişir (9.11′e bakın). Kulak çınlaması, dolgunluk ve hafif bir ağrı gibi yakınmalar gelişir. Bu dönemde uygun bir antibiyotik tedavisi ve östaki kanalındaki ödemi giderecek ilaçlar yararlıdır. Valsalva uygulamasının zaman zaman yinelenmesi, ort akulağın havalanmasını sağladığı için olumlu sonuçlar yaratır. Hastaların yatak istirahati yapmaları, kulaklarım sıcak tutmaları, hafif bir ağrı kesici almaları uygundur. Bazı durumlarda kulak zarı bir kulak-burun-bo-ğaz uzmanı tarafından hafifçe yarılır ve orta kulağa birikmiş olan sıvı boşaltılır. Bu işleme “Miringotomi” adı verilir.

Eğer orta kulak iltihabı ilerleyecek olursa ve miringotomi uygulanmazsa, orta kulağa biriken

sıvı kulak zarını dışa iter ve bir süre sonra da onu patlatır. Kulak zarının patlamasıyla orta kulağa biriken sıvı, dış kulak kanalına çıkmaya başlar ve böylece kulakta bir akıntı belirir. Bu akıntı başlangıçta serum gibi saydam ya da hafif kanlıdır. Ancak, dış kulaktaki mikropların orta kulağa girmelerinin etkisiyle de, bu akıntı cerahatli bir akıntıya dönüşür. Cerahatli akıntı kirli sarı renktedir. Orta kulaktaki sıvının boşalması kulaktaki ağrıyı dindirir, ancak işitme ağırlaşır. Bu sırada orta kulaktaki iltihabın “Mastoid selüller” denilen ve arka kulak boşluğunun arkasındaki kemikte bulunan hava boşluklarına yayılması, kulağın arkasında bir ağrının gelişmesine yol açar. Bu dönemde uygulanacak tedavi iltihap döneminin aynısıdır. Eğer hastalık cerahatlanma döneminde de tedavi edilmeyecek olursa komplikasyorilar gelişmeye başlar. Mastaoid selüllerinin iltihaplanması (”Mastordit”), beyin zarı iltihaplanması (”Menenjit”) ya da iç kulağın iltihaplanması ciddi komplikasyonlardır. Bu gibi komplikasyonlar özgün tedaviler gerektirir. îyileşme dönemindey-se iltihaba bağlı olarak arka kulağa birikmiş olan sıvı yavaş yavaş kaybolur, iltihabi değişiklikler iyileşmeye başlar.

VİRÜSLERE BAĞLI ORTA KULAK İLTİHABI-VİRAL OTİTİS MEDYA:

Virüslere bağlı orta kulak iltihabına, “Viral otitis medya” denir. Soğuk algınlığı ya da nezle sırasında üst solunum yollarındaki iltihabın östaki kanalını geçerek orta kulağa ulaşmasıyla ortaya çıkar.

İltihap nedeniyle östaki kanalı tıkanır, orta kulakta bir miktar sıvı birikir.
Hastalığın belirtileri, soğuk algınlığı ya da nezle belirtilerine eklenen östaki kanalı tıkanıklığı biçimindedir. Hasta kulaklarındaki dolgunluk, çınlama bazen de ağrıdan yakınır. Östaki kanalındaki tıkanıklığın geçici olarak açılıp, orta kulağın havalanmasının sağlanması amacıyla hastaların “Valsalva uygulaması” denilen bir işlemi zaman zaman yapmalarında yarar vardır. Valsalva uygulaması şöyle yapılır: Hasta bir eliyle burnunu sıkıp burun deliklerini kapatır. Bu sırada ağzını da kapatarak ıkınır. Böylece ağız, burun ve yutaktaki hava basıncı yükselir. Bu İse tıkalı olan östaki kanalını açıp orta kulağa hava gitmesini sağlar.